Krakowskie Studio Filmów Animowanych – 1966–2004
Studio Filmów Animowanych (SFA) w Krakowie powstało – równo sześćdziesiąt lat temu – w 1966 roku, początkowo jako filia warszawskiego Studia Miniatur Filmowych. Założył je znakomity reżyser i pedagog, Kazimierz Urbański, absolwent krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych (1956) i Wyższej Szkoły Rzemiosł Artystycznych w Pradze (1958). Prowadził wówczas Pracownię Rysunku Filmowego na ASP, a Studio stworzył ze swoimi najlepszymi studentami: Julianem Józefem Antoniszczakiem (Antoniszem), Ryszardem Czekałą, Janem Januarym Janczakiem i Krzysztofem Raynochem.
SFA znalazło siedzibę w pobliżu wawelskiego wzgórza, w kamienicy przy ulicy Kanoniczej 18. Po dwudziestu latach, ze względu na zagrożenie katastrofą budowlaną, trzeba było poszukać nowych pomieszczeń. W 1987 roku krakowscy filmowcy przenieśli się do równie pięknej – i równie zaniedbanej – kamienicy po drugiej stronie tej samej ulicy (Kanonicza 17).
Pierwszymi filmami krakowskiego Studia były autorskie animacje Kazimierza Urbańskiego (Czar kółek, 1966 i Tren zbója, 1967), przy powstawaniu których współpracowali wszyscy jego członkowie. W kolejnych latach samodzielnie zadebiutowali: w 1967 – Julian Józef Antonisz (Fobia) i Jan January Janczak (Czuwaj), w 1968 – Ryszard Czekała (Ptak), w 1969 – Krzysztof Raynoch (Ludzie), a trzy lata później kolejna wielka indywidualność SFA – Jerzy Kucia (Powrót).
1 stycznia 1974 roku krakowskie Studio uzyskało pełną samodzielność organizacyjną. Do grona jego twórców dołączyli wtedy: Ryszard Antoniszczak (Żegnaj Paro!, 1974), Zbigniew Szymański (Abecadło, 1974), Krzysztof Kiwerski (Awaria, 1975), Andrzej Warchał – filar kabaretu Piwnica pod Baranami – początkowo jako kierownik literacki, a następnie reżyser (Namiar, 1976) oraz Agnieszka Niżegorodcew (Wycieczka, 1977).
Od pierwszych lat istnienia SFA zdołało sobie wypracować ważne i oryginalne miejsce na mapie nie tylko rodzimej, ale i światowej animacji. Powstawały w nim filmy autorskie, będące w pełni indywidualnymi wypowiedziami artystycznymi. Krakowscy twórcy nie byli pośrednikami w przenoszeniu na ekran cudzych pomysłów, a realizowali swoje własne. Zupełnie nie odpowiadało im pozostawanie jedynie „opowiadaczami anegdot”, pozbawionymi własnego, indywidualnego stylu narracji. Wybrali drogę poszukiwań twórczych, choć od dobrego rzemiosła również nie stronili. Wybór okazał się słuszny, co potwierdzają liczne prestiżowe nagrody zdobyte na niemal wszystkich ważniejszych światowych festiwalach filmowych.
Cechą charakterystyczną krakowskiej grupy reżyserów skupionych w Studio Filmów Animowanych było ich plastyczne wykształcenie oraz opanowanie warsztatu poprzez praktykę, a nie studia filmowe. Tu nasuwają się pewne analogie z czołowymi twórcami francuskiej Nowej Fali, którzy umiejętność realizowania filmów nabyli poprzez ich oglądanie oraz metodę prób i błędów. O ile na filmy francuskich nowofalowców duży wpływ wywarł dorobek i tradycje X Muzy, o tyle na krakowian oddziaływały – przede wszystkim – sztuki wizualne. Stąd w ich filmach wyraźny prymat plastyki, dojrzałej i bogatej, a zarazem zróżnicowanej i indywidualnej u każdego.
Największymi indywidualnościami krakowskiego Studia byli: Ryszard Czekała, mistrz filmowej ascezy, który odkrył dla animacji nowe obszary tematyczne (Apel rozgrywał się w realiach obozu koncentracyjnego), Jerzy Kucia, konsekwentnie uprawiający kino filozoficznej refleksji, oraz Julian Józef Antonisz, noncamerowy kronikarz naszej – jak ją często określał – paranoicznej rzeczywistości. Niezwykle interesujące, przestrzegające przed zagrożeniami współczesności opowieści tworzył Krzysztof Kiwerski, pełne poezji impresje – Longin Szmyd, refleksyjne etiudy, poświęcone głównie przemijaniu – Andrzej Warchał, zaś Aleksander Sroczyński starał się łączyć formułę komercyjną z poetyką kina autorskiego, realizując udane pastisze popularnych gatunków filmowych.
W 1989 roku – w związku z transformacją ustrojową, jaką przechodziła polska gospodarka – Studio zmuszone było poważnie ograniczyć produkcję. Rozpoczął się kilkuletni kryzys, zakończony – w 2004 roku – likwidacją SFA. Podczas prawie czterdziestu lat istnienia krakowskiego Studia powstało w nim – zrealizowanych w różnych technikach animacyjnych (rysunkowej, wycinankowej, noncamerowej, kombinowanej, a nawet lalkowej) – blisko trzysta filmów, które przyniosły ok. 150 nagród i wyróżnień na międzynarodowych i krajowych festiwalach, m.in. w Adelajdzie, Annecy, Cork, Grenoble, Huesca, Lille, Linzu, Mannheim, Melbourne, Nowym Jorku, Oberhausen, Tampere, Tours, Trieście, Poznaniu i Krakowie.
Jerzy Armata
Festiwal jest współfinansowany przez Miasto Stołeczne Warszawa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Polski Instytut Sztuki Filmowej.
Partnerami głównymi festiwalu są Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Gutek Film oraz Stowarzyszenie Nowe Horyzonty.
Współorganizatorami festiwalu są Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych oraz Mazowiecki Instytut Kultury.