Vytautas Žalakevičius: czas wstrzymany

Żył i tworzył w realiach sowieckich – w świecie, który nie pozostawiał miejsca na wolność twórczą ani indywidualny głos. A jednak to właśnie on próbował nadać litewskiemu kinu nowy kierunek. Już w 1958 roku filmem Adam chce być człowiekiem otworzył drogę ku nowoczesności – kinu bardziej świadomemu, współczesnemu, skupionemu na doświadczeniu jednostki.

Na planie pracował w sposób, który dla wielu pozostawał zagadką. Aktorzy ufali jego intuicji, choć rzadko otrzymywali jasne wskazówki. Nie objaśniał, nie prowadził wprost – tworzył raczej sytuacje niż role, budował napięcie zamiast psychologicznych konstrukcji. Odkrywał nowych aktorów – jak Juozas Budraitis – których talent dostrzegali później twórcy tej miary co Michelangelo Antonioni; Budraitis został przez niego zaproszony do współpracy, na którą ostatecznie nie pozwoliły realia ZSRR.

Sam mówił: „Kino to choroba: niebezpieczna, zaraźliwa i niemal niemożliwa do wyleczenia”. W jego przypadku była to diagnoza trafna aż do bólu. Kino nie było dla niego profesją ani powołaniem – było formą istnienia: bezkompromisową, wymagającą, momentami destrukcyjną. „Przez całe życie dręczyłem siebie i innych…” – przyznał jednym z wywiadów, jakby wiedział, że jego twórczość zawsze pozostanie bliżej marzenia niż jego spełnienia.

Był twórcą wyjątkowo barwnym i sprzecznym. Ta sprzeczność nie stanowi jednak jedynie rysu charakterologicznego – jest fundamentem jego kina. To twórczość istniejąca jako pole napięcia: między wolnością a światem, który nieustannie próbuje ją ograniczyć, między wartościami, które nie dają się pogodzić – choć dla niego najważniejsza zawsze pozostawała wolność.

Ci, którzy rozpoczynają przygodę z litewskim kinem, powinni zobaczyć Nikt nie chciał umierać. To jeden z najważniejszych i najbardziej przejmujących filmów Vytautasa Žalakevičiusa – surowa, hipnotyzująca opowieść o powojennej Litwie, okupowanej po II wojnie światowej przez ZSRR, gdzie „brat występuje przeciwko bratu”, a każdy wybór niesie ze sobą nieodwracalne konsekwencje.

Powstały w cieniu ideologii film wymyka się prostym interpretacjom. Pod warstwą oficjalnej narracji – do dziś dzielącej litewskich widzów – pulsuje napięcie utkane z pęknięć, niedopowiedzeń i ukrytych sensów. To właśnie ta sprzeczność stanowi o jego sile i sprawia, że pozostaje zaskakująco żywy i niepokojąco aktualny.

Stworzony w realiach sowieckiej Litwy film zdołał przejść przez sito cenzury. Określano go mianem kina akcji, klasyfikowano nawet jako western (porównywano go do Siedmiu samurajów). W istocie jest to jeden z pierwszych powojennych litewskich filmów, które tak wyraźnie odsłaniają tragedię narodu pozostawionego bez wyboru – i człowieka zmiażdżonego przez historię.

Nikt nie chciał umierać jest jednym z najchętniej oglądanych filmów litewskich. W 1995 roku, z okazji stulecia kina, UNESCO wpisało go na listę stu najważniejszych dzieł światowej kinematografii.

W ramach sekcji Vytautas Žalakevičius: czas wstrzymany zaprezentowane zostaną:

• Nikt nie chciał umierać (Niekas nenorėjo mirti, reż. Vytautas Žalakevičius, ZSRR, 1965),
• Adam chce być człowiekiem (Adomas nori būti žmogumi, reż. Vytautas Žalakevičius, ZSRR, 1959),
• Uczucia (Jausamai, reż. Algirdas Dausa, Almantas Grikevičius, scen. Vytautas Žalakevičius ZSRR, 1968).

Kuratorką retrospektywy jest reżyserka Vita Maria Drygas, wnuczka Vytautasa Žalakevičiusa.

Partnerami sekcji są Litewskie Centrum Filmowe, Litewski Instytut Kultury oraz Ambasada Republiki Litewskiej w Polsce.

Festiwal jest współfinansowany przez Miasto Stołeczne Warszawa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Polski Instytut Sztuki Filmowej.

Partnerami głównymi festiwalu są Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Gutek Film oraz Stowarzyszenie Nowe Horyzonty.

Współorganizatorami festiwalu są Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych oraz Mazowiecki Instytut Kultury.