Aniki-Bóbó

Pełnometrażowy debiut Manoela de Oliveiry można uznać za forpocztę włoskiego neorealizmu – i to jeszcze zanim go wynaleziono. Na ulicach Porto, nad brzegiem rzeki Douro, reżyser śledzi gromadkę rozbrykanych dzieciaków, przechodząc od realistycznej dokumentacji do stylizowanego obrazu dziecięcej wyobraźni. Nieśmiały marzyciel Carlito i nieustraszony lider Eduardinho zabiegają o względy Teresiny, jedynej dziewczynki w grupie. Aby okazać swoje uczucia, Carlito daje jej w prezencie wymarzoną lalkę, zdobytą w nie do końca legalnych okolicznościach. Między chłopcami narasta napięcie, którego finał będzie tragiczny. Film wywołał liczne kontrowersje wśród wzmożonej moralnie portugalskiej publiki, przyciśniętej Salazarowskim butem. Oliveira ubrał wszak dziecięcych bohaterów w szaty dorosłych, pozbawił ich niewinności i pozwolił rozwiązywać swoje problemy bez obecności patriarchów. Subtelna krytyka władzy politycznej skazała go na twórczą banicję. Po kilku dekadach wrócił jednak w nimbie chwały, a legendarny dyrektor Cinemateca Portuguesa João Bénard da Costa mówił o nim z emfazą: „Dla mnie historia sztuki lub sztuka historii w ostatnich dwóch stuleciach w Portugalii nosi dwa nazwiska: Pessoa i Oliveira”.

Agnieszka Szeffel, João Ricardo Oliveira

Kinooceany. Tydzień Filmu Portugalskiego

Manoel de Oliveira (1908–2015) – reżyser i scenarzysta urodzony w Porto. Zadebiutował miejską symfonią w stylu Ruttmanna poświęconą rodzinnemu miastu – Praca wre nad rzeką Douro (1931). Bywał w tym czasie aktorem (m.in. w jednym z pierwszych portugalskich filmów dźwiękowych A Cancao de Lisboa z 1933 roku), kierowcą rajdowym (wygrywał wyścigi w Hiszpanii i Portugalii), a także fotografikiem. W 1942 roku także w Porto powstała jego pierwsza pełnometrażowa fabuła, neorealistyczne Aniki-Bóbó. Do lat 70. jako przeciwnik Estado Novo Antónia Salazara Oliveira nie mógł realizować swoich autorskich wizji.

Po dekadach przerywanej i nieregularnej pracy ponad 70-letni reżyser odnalazł drugą młodość i pracował w zawrotnym tempie, reżyserując co najmniej jeden film rocznie. W latach 80. powstały jedne z jego najbardziej znaczących i radykalnych dzieł: Francisca, która zapoczątkowała jego związki z twórczością pisarki Agustiny Bessy-Luís i odniosła nieoczekiwany sukces frekwencyjny; jego filmy francuskie Mon Cas i Atłasowy trzewiczek (7-godzinny kolos oparty na sztuce Claudela), zadające pytania o naturę teatru i literatury oraz o związki nowoczesności z klasycyzmem; wreszcie – w całości śpiewany film operowy Kanibale. Pod koniec dekady powstaje Non albo czcza chwała rządzenia, rewizja historii Portugalii w świetle jej militarnych porażek. Ogromnym sukcesem okazała się też kolejna adaptacja powieści Agustiny Bessy-Luis, czyli Dolina Abrahama (1993).

Manoel de Oliveira otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Algarve, był wielokrotnie nagradzany na festiwalach filmowych, m.in. w Wenecji i Cannes, w 2008 roku otrzymał Złotą Palmę za całokształt twórczości. Zmarł w wieku 107 lat.

partner pokazu