Svěrákowie: oscarowa rodzina

Przypomnijmy niektóre wcześniejsze: Ivan Jandl za główną rolę dziecięcą w Poszukiwaniach (1948) Freda Zinnemanna, Sklep przy głównej ulicy (1965) Jána Kadára i Elmara Klosa w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny, Pociągi pod specjalnym nadzorem (1966) Jiříego Menzla w tejże kategorii, dwie reżyserskie statuetki Miloša Formana za Lot nad kukułczym gniazdem (1975) i Amadeusza (1984).

Ale tylko jedna czeska rodzina może się pochwalić dwoma Oscarami (no dobrze, jednym studenckim) i dwiema nominacjami (no dobrze, jedną nieco naciąganą). Svěrákowie. Zdeněk (ur. 1936) i Jan (ur. 1965).

Zaczęło się od nominacji dla komediodramatu Wsi moja sielska, anielska (1985) Jiříego Menzla, do którego Zdeněk napisał scenariusz i w którym zagrał jedną z ról – to ta nieco naciągana. Niedługo później Jan za swój absolwencki film Ropojady alias Ropaki (1988) otrzymał studenckiego Oscara. A potem ojciec i syn połączyli siły, co zaowocowało nominacją za Szkołę podstawową (1991) i statuetką za Kolę (1996), oczywiście w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny. Mocna dekada, nieprawdaż?

I tak już zostało: Zdeněk pisał i grał, Jan reżyserował i cieszył się, że jemu pierwszemu ojciec proponuje swoje teksty. A Jiří Menzel zwykł mawiać, że jego życiową porażką było to, że Zdeňkowi Svěrákowi urodził się reżyser.

Zdeněk początkowo pracował jako nauczyciel. Szybko jednak związał się z teatrem i radiem, a jego talent komediowy ujawnił się w działalności legendarnego praskiego Teatru Járy Cimrmana, skąd już blisko było do świata filmu. Nastoletniemu synowi sprezentował amatorską kamerę. Później Jan studiował w FAMU i bardzo szybko zdobył międzynarodowe uznanie. Ich współpraca opiera się na perfekcyjnym operowaniu słowem i aktorskiej prawdzie Zdeňka oraz wyobraźni wizualnej i talencie producenckim Jana. Łączą ich z pewnością inteligentne (choć może czasem ryzykowne) poczucie humoru i wyrozumiałość dla ludzkich słabości. W ich filmach najważniejsze są przeżycia bohaterów codzienności, nawet jeśli w tle toczy się wielka historia.

I faktycznie moglibyśmy mierzyć dorobek Svěráków liczbą złotych rycerzyków zza oceanu, ale wybierzmy inny wskaźnik: zainteresowanie publiczności. Cztery filmy Svěráków zanotowały ponadmilionową frekwencję w kinach (w dziesięciomilionowym kraju!), a sześć okazało się najchętniej oglądanymi filmami roku. To chyba najlepiej pokazuje, że Svěrákowie jak nikt inny rozumieją czeską publiczność.

Feta z okazji 90. urodzin Zdeňka będzie 28 marca transmitowana z Teatru Járy Cimrmarna do kin w Czeskiej Republice i Słowacji. To żywa legenda. Wciąż aktywna. I choć już nie pisze scenariuszy, to publikuje opowiadania dla młodszych i starszych, wciąż też gra w teatrze. Niestety już niechętnie podróżuje. Ostatnie filmy Jan zrealizował już nie według oryginalnych scenariuszy ojca, ale ekranizując jego opowiadania (Boso po ściernisku, 2017; Światło betlejemskie, 2022).

W dziejach kinematografii czechosłowackiej i czeskiej nie brakowało znaczących twórczych tandemów scenopisarsko-reżyserskich: Kachyňa i Procházka, Menzel i Hrabal, Vorlíček i Macourek, Hřebejk i Jarchovský. Ale taki, rodzinny, synowsko-ojcowski, w dodatku wzbogacony o aktorstwo, jest tylko jeden. Zauważmy tu, że do świata filmu weszło już trzecie pokolenie Svěráków: synowie Jana i Evy. Frantisek (ur. 1991) jest montażystą (Światło betlejemskie, 2022), autorem zdjęć i rysownikiem, a Ondřejowi (ur. 2001) zdarza się pojawić na ekranie (Kuki powraca, 2010). Dynastia trwa.

Maciej Gil

W ramach sekcji zaprezentowane zostaną:

• Wsi moja sielska, anielska (Vesničko má středisková, reż. Jiří Menzel, scen. Zdeněk Svěrák, Czechosłowacja, 1985),
• Szkoła podstawowa (Obecná škola, reż. Jan Svěrák, Czechosłowacja, 1991),
• Akumulator 1 (Akumulátor 1, reż. Jan Svěrák, Czechy, 1994),
• Kola (Kolja, reż. Jan Svěrák, Czechy, UK, Francja, 1996),
• Ciemnoniebieski świat (Tmavomodrý svět, reż. Jan Svěrák, Czechy, UK, Niemcy, Dania, Włochy, Francja, USA, 2001),
• Tatuś (Tatínek, Jan Svěrák, Martin Dostál, Czechy, 2004),
• Butelki zwrotne (Vratné lahve, reż. Jan Svěrák, Czechy, UK, Dania, 2007).

Kuratorami sekcji są Petr Vlček oraz Maciej Gil.

Partnerem sekcji jest Czeskie Centrum.

Festiwal jest współfinansowany przez Miasto Stołeczne Warszawa, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Polski Instytut Sztuki Filmowej.

Partnerem głównym festiwalu jest Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, Gutek Film oraz Stowarzyszenie Nowe Horyzonty.

Współorganizatorem festiwalu jest Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych oraz Mazowiecki Instytut Kultury.